Interview met Roeland Schaeffer, ondertitelaar en vlieger in Canada
door Bartho Kriek 
het ondertitelvak
Ik ben in 1995 begonnen bij AVailable. Wat me het meest aantrok in het ondertitelen was dat je freelance kon werken. AVailable kreeg Veronica erbij en had een heleboel vertalers nodig. Ze wilden me o.a. wel hebben omdat mijn kennis van het Amerikaans heel behoorlijk was. Ik ben drie hele dagen opgeleid door Leo Reijnen, het eerste wat hij tegen me zei was: 'Ondertitelen is monnikenwerk.' Meteen ging door me heen: 'O jee, dat was niet de bedoeling. Ik dacht dat ik creatief mocht zijn.'
Mijn eerste opdracht was een tekenfilmpje, Problem Child. Maar m'n eerste ondertitelvertaling die op tv kwam was een Highlander. Toen zag je je naam nog op tv, dat was wat.
M'n eerste vertalingen waren wel goed, daarna ging het een tijdje wat minder. Ik kreeg de eerste twee jaar een complete uitdraai van m'n ondertitelvertalingen terug met daarin alle op- en aanmerkingen. Die las ik dan door. Balen als er een hoop in gekrast was. Verschillende redacteuren hadden verschillende meningen. Meestal hadden ze gelijk en kwam het erop neer dat alles veel eenvoudiger kon en soepeler. Ik maakte niet de fout steeds meteen met typen te beginnen, maar mijn ondertitels waren toch te breedsprakig en te letterlijk. In het begin hou je je vast aan de tekst, en dan wordt het een geprop en gedoe, dan krijg je van die krakkemikkige ondertitels waar alles in staat, maar waar je geen wijs uit wordt.Het is een kwestie van zelfvertrouwen. In het begin ben je o.a. bang voor het commentaar dat je te veel hebt weggelaten. Je moet leren wat weg te laten en wat niet, daar verschillen de meningen ook over, natuurlijk. Wat belangrijk is, mag je niet weglaten, zo simpel is het, maar je moet het wel leren. Is dat gebeurd, dan wordt ondertitelen ineens een stuk minder moeilijk. Je werkt dan veel sneller en met meer plezier, en als je het naleest, klopt de boel beter. Eindredactie tevreden, iedereen blij. Alleen de kijker wil nog wel eens alles eronder hebben.
Ik vertaal nu heel vrij, en dat vind ik ook wel zo prettig. Ik laat veel weg, maar mijn ondertitels zijn heel makkelijk te lezen. Ik vind ondertitelen nog steeds een hele uitdaging, vooral comedy's, maar ik hak de knoop nu veel sneller door. Het is een beknopte weergave in het Nederlands van wat je hoort, geen vertaling eigenlijk. Mijn titels zouden soms wel wat meer jeu mogen hebben. Bij NOB-vertalingen zie je soms wel dingen dat je denkt: hé, mooi. Lekker vlot lopende, idiomatisch fraaie volzinnen die uitermate goed leesbaar zijn. Dat lukt mij overigens ook als ik een goeie dag heb of iets vertaal wat me erg ligt. Ik had dat bijvoorbeeld met Futbol Mundial (een voetbalprogramma van Fox 8). Elke donderdag kon ik heerlijk aan dat programma werken. Al het idioom op voetbalgebied dat ik kende, kon ik daarin kwijt. Genieten was dat. Ook talkshows vind ik heerlijk. Geef mij maar elke dag Ricki Lake. Dat ligt me gewoon omdat het bij mijn ondertitelstijl past. Ze zeggen heel veel, maar het grootste gedeelte ervan is overbodig, dus dat kun je lekker kort ondertitelen. Soms krijg je dan het omgekeerde probleem: ze zijn wel 10 seconden aan het woord maar zeggen feitelijk niks, jij moet er dan toch iets zinnigs onder zetten.
Na de lunch valt zo'n beetje iedereen in slaap, maar ik krijg dan een soort flow en maak in dat uur soms 80 ondertitels. Supergeconcentreerd ben ik dan. Oplossingen voor vertaalproblemen komen 's ochtends vaak zomaar bij me op, als ik in zo'n soort halfslaap verkeer, en die gebruik ik dan uiteraard. Een paar procent van je ondertitels blijft probleemgeval, de helft daarvan lost zich vanzelf in je hoofd op, en van de overige maak je het beste.
Emigratie
Ik wilde graag professioneel vlieger worden, maar toen ik me in Nederland oriënteerde, bleek dat ik de medische keuring hier niet door zou komen vanwege m'n ogen. Je mag min-3 hebben, en ik heb min-3¾. In Amerika zijn de regels minder streng dus daar kon ik m'n brevetten halen, maar een werkvergunning krijgen is daar bijna onmogelijk. Toen zei Dicky, de tweede vrouw van m'n vader: Al 's aan Canada gedacht? Toen bleek dat het daar even betaalbaar was, maar ook dat je daar makkelijk heen kon emigreren: gewoon even een formuliertje invullen. Ze hanteren een puntensysteem gebaseerd op hoe goed je Engels spreekt, wat voor opleiding je hebt gedaan, je leeftijd, hoeveel jaren werkervaring je hebt. Met meer dan 70 punten ben je er, je krijgt dan alleen nog een zogeheten 'interview'. Wij moesten daar een jaar op wachten. M'n vriendin Inge en ik hebben dat interview gehad op de Canadese ambassade in Berlijn.
Moncton, Canada
Inge en ik wonen nu in Moncton, New Brunswick, dat grenst aan de Amerikaanse staat Maine. We zitten op 5 minuten lopen van de vliegschool. Ik ben blijven ondertitelen. Ik had Spotlite gekocht en een laptop, videorecorder en tv-tje meegenomen naar Canada, want daar heb je andere systemen voor alles. AVailable stuurde de banden op. Ik kwam daar aan met een rugzak een enorme doos met al m'n apparatuur. Ik had al gauw woonruimte. Toen AVailable eind 1999 ophield te bestaan, ben ik voor Broadcast Text Amsterdam werken. Momenteel zijn we ons huis in Nederland aan het verkopen.
Als ik over een paar jaar genoeg kan verdienen met vlieglessen geven, denk ik dat ik het ondertitelen geleidelijk afbouw. Alhoewel: nu ik het minder doe, vind ik het ook weer veel leuker, 15 uur per week kan ik er prima bij doen. 40 uur per week gaat me tegenstaan. Als ik instructeur ben ga ik wat meer verdienen.
Als junior instructeur verdien je weinig, een beetje ondertitelen kan dan dus geen kwaad. Verkeersvlieger worden zou nog 5 à tien jaar duren. Je moet dan vlieguren kopen en dat is heel duur. Ik wil dat denk ik niet, ik word altijd verkouden in die airconditioning, en het is saai op een paar knopjes drukken. Een junior instructeur wordt per uur betaald, een senior instructeur krijgt een gewoon salaris.
Moncton is een stad met een nuchtere bevolking. Hoe verder noordelijk hoe nuchterder de mensen, lijkt het. Niemand kent Moncton, maar er wonen meer dan honderdduizend mensen. Er is een groot stadspark waar een zwarte beer altijd zijn winterslaap houdt. In de lente wordt hij wakker en dan gaat het park een paar dagen dicht want dan moet dat beest eruit worden gewerkt.
Op 30 juni krijgen we gezinsuitbreiding, zo is uitgerekend. We zeggen altijd 1 juli want dat is in het Engels veel makkelijker uit te spreken. Inge houdt zich op het moment fulltime bezig met zwanger zijn. Het wordt een Canadees kind met een Canadees paspoort. Er is wel een echo gemaakt, maar we weten nog niet of het een jongetje wordt of een meisje. Iedereen heeft in Canada gratis ziektekostenverzekering. Daardoor is er tijdens het maken van de echo geen tijd (geen geld dus eigenlijk) om het geslacht van het kindje vast te stellen.
* * * * * * *
