Oplossingen en commentaar naar Ondertitelaar!, de Volkskrant, redactie Dag in Dag uit, postbus 1002, 1000 BA Amsterdam of didu@volkskrant.nl. Bijdragen die vrijdag voor 12.00 uur binnen zijn, komen in aanmerking voor uitzending.

Hoe vertaal je het kakofonische geschreeuw van deelnemers aan de Jerry Springer Show? Wat doe je met een Engelse woordgrap? Ondertitels op televisie zijn vaak aanleiding voor irritatie. Eindelijk mogen kijkers nu laten zien dat ze het beter kunnen. Aflevering 15 van een serie over het ondertitelen van tv-programma's.

Op verzoek van lezers nu eens geen Engelse opgave, maar een stukje van de Duitse krimi Tatort, uit de aflevering Attennest (uitzenddatum nog niet bekend).

Twee etterige Openbaar Ministerie-figuren, met wie Schimanski het altijd aan de stok heeft, zijn hem aan het provoceren als hij weer eens in de nesten zit.

OM-man 1: 'Na, Schimanski, wieder in der Scheisse?'

OM-man 2: 'Dort fühlt er sich doch am wohlsten.'

Waarop Schimanski naar OM-man 1 stapt, hem een hand geeft en zegt:

'Das erste Pfund Scheisse, das ich heute in der Hand halte.'

Voor de vertaling van de eerste twee zinnen heeft u bij elkaar 59 tekens, inclusief spaties en leestekens, met dien verstande dat een regel niet meer dan 40 tekens mag tellen. Voor de derde zin heeft u maximaal 41 tekens. Ondertitelaar! stuurt de beste oplossingen naar de NOB-vertaalafdeling, die beslist welke vertaling wordt gebruikt.

In de film Different for girls krijgt Kim, de vrouwelijke hoofdpersoon, bloemen van een oude vriend die daarmee spijt betuigt voor zijn onaangename gedrag. Op het kaartje staat: 'To Kim. I behaved like a vending machine: out of order.' 'Wij, arme Volkskrantlezers, kunnen dit briefje niet goed vertalen omdat we niet weten op welke manier de man zich misdragen heeft. Dat maakt nogal uit voor de beeldspraak die je kiest, dunkt me', vond Johan Snel. Toegegeven, het is lastig om met zo weinig context een rake ondertitel te brouwen. Maar omdat de 'arme lezers' dit keer de klaarliggende vertaling erbij kregen ('Ik heb me als groot geld gedragen: ongepast.'), moest het toch mogelijk zijn een nog betere vondst te doen.

Uit die gegeven oplossing bleek dat de automaat niet per se gehandhaafd hoefde te blijven. Siebe Snoeren wilde 'm er toch in houden en kwam uit op: 'Ik gedroeg me als een snoepautomaat: Nuts.' Te leuk. Kill your darlings hoort de lijfspreuk te zijn van elke ondertitelaar.

Sommige vertalingen waren minder geschikt omdat voor 'out of order' (ongepast, onbetamelijk) een wel erg zwaar woord werd gebruikt: gestoord (oude tv), geschift (zure melk) of stuitend (bal, skippybal, tennisbal). 'Ik heb me gedragen als een nieuwe postzegel: ongelikt' (Arie van der Krogt, Jos Tillekens) had daarentegen zo op de televisie gekund. En ook vondsten als 'Ik heb me gedragen als automatenkoffie/een diepvriesmaaltijd/magnetronmaaltijd: smakeloos' konden de goedkeuring wegdragen van de NOB-vertaalafdeling.

Omdat slechts één oplossing gebruikt kon worden, heeft de mening van vertaalster Henny Corver, die de film heeft ondertiteld, de doorslag gegeven. Ze koos voor: 'Ik heb me gedragen als een blok marmer: onbehouwen.' 'Ik hoorde het dit personage helemaal zeggen. Ik wou dat ik 'm zelf bedacht had,' aldus Corver. Flor Verhey, K. F. Postma en Roos Panis hebben hun inzending afgelopen vrijdag dus op tv kunnen zien.

Ondertitelaar! krijgt regelmatig brieven van gehoorgestoorde lezers die niet snappen waarom er zoveel wordt weggelaten in de ondertiteling. Het is toch een kleine moeite om 'yes', 'no', 'great', 'all right', 'I love you' of bijvoorbeeld 'see you later' gewoon te vertalen? De reden voor het niet vertalen van alles wat bekend verondersteld wordt, is esthetisch van aard. Ondertitels leiden nu eenmaal af van het beeld. Legt de horende meerderheid zoveel meer gewicht in de schaal? NOB-eindredacteur Martijn Kock erkent het principe 'hoe minder ondertitels, hoe beter', maar hij meent dat er nooit zoveel mag worden weggelaten dat een dove of slechthorende het programma niet meer kan volgen.

Een paar weken geleden hebben enkele ondertitelbedrijven die voor commerciële omroepen werken hun vertalers uit kostenoverwegingen opgeroepen om het gemiddelde aantal titels nog verder terug te brengen. De bedrijven betalen de ondertitelaars per titel, terwijl ze zelf bij de opdrachtgever minuten in rekening brengen. Die oproep tot bezuiniging betekent onder meer dat twee zinnen met een adempauze van een tot twee seconden ertussen, die normaal apart in beeld komen, voortaan in een keer te lezen zijn. De nieuwe regel hoeft gelukkig niet zo rigoureus te worden toegepast dat de clou van een grap al verraden is voor hij is uitgesproken. Maar dit kan er volgens NOB-er Kock wel toe leiden 'dat de kijker al gelezen heeft wat de spreker gaat zeggen als deze het zelf nog moet bedenken'.

Copyright: Kooijman & vd Meulen