ondertitelaar! 16

Hoe vertaal je het kakofonische geschreeuw van deelnemers aan de Jerry Springer Show? Wat doe je met een Engelse woordgrap? Ondertitels op televisie zijn vaak aanleiding voor irritatie. Eindelijk mogen kijkers nu laten zien dat ze het beter kunnen. Aflevering 16 van een serie over het ondertitelen van tv-programma's.

Ondertitelaar! geeft niet alleen lastige vertaalopdrachten, maar is ook nog eens een Pietje precies. Neem de nieuwste opdracht: 'Vertaal deze passage. Voor elk van beide zinnen heeft u één regel van maximaal 38 tekens, incusief spaties en leestekens.' Denk maar niet dat oplossingen met één spatie extra er bij Ondertitelaar! doorheen glippen. Hij kent geen mededogen; er wordt niet gesjoemeld, dat kan in het echt tenslotte ook niet. In het echt, in het echt . . . Ondertitelaar! heeft mooi praten! U zit thuis te zwoegen: nadenken, pen en briefpapier zoeken of de computer aanzetten om de oplossing per e-mail te sturen en dan begint het grote tellen. Ja hoor, weer twintig tekens te veel.

Vanaf vandaag is dat tellen van de letters, spaties en leestekens veel leuker. Ondertitelaar! is er nu ook op internet. Tik uw oplossing in een speciaal venster en de tekst verschijnt op tv. Voortaan is in een oogopslag duidelijk of de vertaling in beeld past; bij breedsprakigheid verschijnt een waarschuwing. Als u tevreden bent, kunt u de ondertitels direct bij Ondertitelaar! inleveren. Natuurlijk kunt u ook blijven schrijven. Het is nét echt: www.volkskrant.nl/ondertitelaar.

Deze week een inkortprobleem uit Third Watch, een serie over politie, brandweer en ambulancepersoneel in New York (uitzending dinsdag 10 oktober bij Veronica). Een jonge vrouw heeft de politie gebeld omdat ze wordt lastiggevallen door een man. De agenten Sully en Davis geven hem te verstaan dat hij moet ophouden. Later is er een 19-jarig meisje vermist, Shelley, en de agenten vermoeden dat de stalker daar meer van weet. Ze zeggen tegen elkaar:

'We should have gotten his ID when we stopped him.'

'Dollars to doughnuts, this Shelley ran into a friend and she is hitting the buffalo wings at some happy hour now.'

Vertaal deze passage. Voor elk van beide zinnen heeft u één regel van maximaal 38 tekens, incusief spaties en leestekens. Ondertitelaar! stuurt de beste oplossingen naar de eindredactie van AVailable, die beslist welke titel wordt gebruikt.

Liefhebbers van het Duits, onder wie veel fans van Tatort, kwamen vorige week eindelijk eens aan hun trekken. Leraren Duits grepen deze kans en gaven hun leerlingen de vertaalopdracht mee als huiswerk. Vaste inzenders lieten zich gelukkig ook niet kennen en stuurden in, al hoopte een enkeling dat dit eens maar nooit weer was.

De dialoog speelde zich af tussen Schimanski en twee mannen van het Openbaar Ministerie met wie hij het altijd aan de stok heeft. OM-man 1: 'Na, Schimanski, wieder in der Scheisse?' OM-man 2: 'Dort fühlt er sich doch am wohlsten.' Schimanski, terwijl hij OM-man 1 een hand geeft: 'Das erste Pfund Scheisse, das ich heute in der Hand halte.'

Een ondertitelwet luidt: vrij vertalen als het moet, letterlijk vertalen als het kan. Een aantal grappige vondsten viel daarom af, zoals die van Paul de Krosse: 'Schimanski, weer het bos in gestuurd? / Hij is een echt natuurmens / De eerste eikel heb ik al gevonden.' Terecht zochten de meeste lezers het in de stront, alleen was 'Stront aan de knikker?' hier veel minder passend dan 'Zit je weer in de stront?'.

Het echte probleem kwam natuurlijk pas in de derde zin. Daarin moest iets fecaliënachtigs terugkomen. Zoals vaker was de leukste vertaling van Otto Holzhaus: 'De eerste drol die ik vandaag druk', en zoals meestal wees de NOB-vertaalafdeling 'm af als over the top. Jaap Sietse Zuierveld is tot winnaar uitgeroepen. Zijn oplossing was: 'Zit je weer in de stront? / Daar voelt hij zich thuis / De eerste drol heb ik al te pakken.' Imro Simmelink en Wim de Boer kwamen dicht in de buurt met respectievelijk 'Zo, zit je weer eens in de stront? / Daar voelt hij zich thuis / De eerste drol die ik vandaag vastpak' en 'Zo, zit je weer in de stront? / Daar zit hij het liefst / De eerste drol die ik vandaag beet heb'.

Een typische moeilijkheid bij het ondertitelen uit het Duits is het vertalen van 'Sie' en 'du', waarvan de gevoelswaarde niet parallel loopt met 'u' en 'je'. Zo zeggen Duitstaligen 'du' tegen God en tegen al hun familie, ongeacht het generatieverschil. Anderzijds kunnen automobilisten hun medeweggebruikers uitmaken voor alles wat lelijk is, maar hoe hoog de verkeersruzie ook oploopt, ze blijven elkaar 'Sie' noemen ('Sie, Arschloch!').

Vaak is het duidelijk dat 'Sie' niet met 'u' maar met 'je' moet worden vertaald, bijvoorbeeld als mensen elkaar bij de voornaam noemen. De keuze ligt echter niet altijd voor de hand. Zo is er een aflevering van Derrick, waarin twee jonge studenten 'Sie' tegen elkaar zeiden. Normaal zou dat in de ondertiteling zonder meer 'je' zijn geworden, maar tegen het eind van de aflevering zegt een van hen: 'Sollen wir einander dutzen?' Om die reden liet de vertaler de jongen en het meisje elkaar het eerste halfuur 'u' noemen, op het gevaar af dat de kijker zich zou ergeren aan de onnatuurlijke dialoog. Misschien was er een andere oplossing mogelijk geweest - door in plaats van 'zullen we maar je tegen elkaar zeggen?' een veel vrijere vertaling te kiezen. Maar het blijft lastig als de ondertitelaar, die gewend is zich onzichtbaar te maken, gedwongen wordt om de aandacht op zichzelf te richten.