Workshop ondertitelen

vertaalproblemen/oplossingen uit de werkplaats
van ondertitelaars

Onderstaande issues zijn en blijven interessant, voor wie ze nog niet kent.

* * *

Laat ondertitelende collega's puzzelen op jouw vertaalproblemen en ze oplossen. Geef zelf oplossingen voor vertaalproblemen van collega's. Toets jouw elegante vertaal- en ondertiteloplossingen door ze hier te plaatsen. Publiceer hier intrigerende ondertitelkwesties. Heb je een eigen website dan kan ik in je bijdrage een link ernaar maken.
Bijdragen graag in Word, niet te lang en met vermelding van naam. Reacties op gepubliceerde bijdragen maximaal ±100 woorden. Ze dienen te kunnen worden geplaatst zoals ze zijn aangeleverd. Een eventueel bij te leveren videobestand niet mailen, maar even per mail overleggen,
Staat er ergens geen naam bij, dan betreft het een bijdrage van ondergetekende,
Bartho Kriek

29-10-2004
In Carlito's Way zegt het danseresje Gail tegen Carlito Brigante (Al Pacino), na hun weerzien en enkele uren samen praten bij haar voor de deur: Good night. Maar duidelijk is dat ze niet 'Tot ziens' bedoelt (zij twijfelt namelijk of ze hun relatie wel weer moeten oppakken) en ook niet 'Welterusten' (dat zou weer te veel ontroering en betrokkenheid verraden). Het is diep in de nacht, dus je kunt haar ook niet 'Dag' laten zeggen. Zo kun je als ondertitelaar eindeloos dubben voor je tot de beste en meest elegante oplossing komt, die (bijna) niemand ziet: niets eronder zetten. De Nederlandse kijker hoort aan haar toon precies wat de bedoeling is, niets meer en niets minder.

23-10-2004
-Ik kwam onlangs in een ondertitelvertaling twee elegante oplossingen tegen voor het fuck/fucking=verdomme-probleem. Steeds 'verdomme' e.d. in de ondertiteltekst werkt sterker dan het klinkt en is bovendien minder natuurlijk. De voorbeelden:
-What the fuck means 'crite'? [van 'hypocrite'] werd: Wat betekent 'crite' nou weer?
-She's a fucking shrink. werd: Ze is nota bene psychiater.

Wat mij betreft petje af voor deze (mij onbekende) ondertitelaar.

23-10-2004
Enerzijds is er niet veel mis met het zinnetje: Brazilië heeft een van de hoogste misdaadcijfers van de wereld. En toch rammelt of hinkt er wat, te oordelen naar mijn rode lampje. Het woord 'misdaadcijfers' kan ook/wordt meestal in het meervoud gebruikt, waardoor 'een van de' detoneert. In plaats van je vastbijten in een gedeeltelijk gelijk ('Ja, maar het is toch niet echt fout?') moet je als ondertitelaar, zoals zo vaak, kiezen voor omzetten: De misdaadcijfers van Brazilië behoren tot...

7-10-2004
twee ondertitelproblemen:
-Snoop Dogg puts a little bit of pimp into everything he does.
Maximaal 2,5 seconden, en wie weet iets zonder het woord 'pimp' te laten staan?

-Twee jongens bekvechten. De een zegt dat hij iets professioneel wil aanpakken, de ander zegt dat hij dat ook wil. De eerste jongen zegt dan That (=what you're doing) is not professional.
Antwoord van jongen nummer twee: Tomato, to-mah-to. Move on. Maximaal één regel.
Ron van Broekhoven

Snoop Dogg puts a little bit of pimp into everything he does.

Typisch een geval waar normaliter de context de doorslag geeft vanwege de ambiguïteit van pimp (pooier, versierder, cocaïne). Dus is allereerst de vraag wie dit zegt en hoe positief of negatief het bedoeld is. Mochten alle ambiguïteiten werkelijk bedoeld zijn, dan is dit misschien een (geforceerde?) oplossing:
Hij laat iedereen tippelen
op wat hij doet.
Hans Kloos
7-10-2004

Een andere oplossing:
Hij probeert altijd wel iets te slijten.
En voor:
'Tomato, to-mah-to. Move on.'
Aap, noot, Mies. Ga door.
Voor de toelichting: lees verder>>>
Math Geuyen
7-10-2004

1: Snoop Dog puts a little bit of pimp into everything he does.
In alles wat hij doet,
zit zijn stijl.

2: That is not professional
-Tomato, to-mah-to. Move on.
(Is mij) Om het even. Ga verder.

Natalie Willemse
11-10-2004

* * *

6-10-2004
Het vertaalprobleem is: Well get back in your box. De film speelt rond 1900. Uitdrukkingen als 'terug in je mand' of 'terug in je hok' kunnen echt niet, en niet alleen vanwege het woordje 'je'.

Hou je koest.
Barbara Born
6-1-200

Nou, hou je mond dan. - zou in elk geval de betekenis goed weergeven, als je afgaat op de betekenis die in de Cassell wordt gegeven.
Cassell: 'get back into your box! excl. (late 19C+) [orig. US] a general excl. of rebuke, be quiet! I don't want to know! That's quite enough of that!'
Janet van der Lee
6-10-200

Het mooist zou natuurlijk iets zijn met het woord 'terug' erin, maar dat zit er hier geloof ik niet in. Volgens mij moet je dit idioom ondertitelen met iets wat ze in het Engels niet kunnen:
Zwijg dan ook.
(Eventueel kun je 'ook' nog weglaten.) Dat lijkt me ook wel de toon van dit heerschap, al is dat met zo'n kort fragmentje natuurlijk niet met zekerheid te zeggen.
hanskloos.nl
6-10-2004

Houdt u zich dan gedeisd.
De ondertitelaar balanceert altijd tussen accuratesse en concessie. Daarmee bedoel ik dat we enerzijds dienen te 'vertalen', rekening houdend met stijl, register enzovoort, en anderzijds alleen hoeven te verduidelijken, met als gevolg dat er nooit helemaal 'staat wat er wordt gezegd'. Bekend voorbeeld is de '3rd floor', waarbij je het als ondertitelvertaler...
Ron van Broekhoven
6-10-2004
lees verder>>>

* * *

6-10-2004
Bartho Kriek
twee anachronismen
Laatst zei Odysseus op tv in de Nederlandse ondertitel:
Ik ga ervoor.
Ik moest er hartelijk om lachen, maar toen ik uitgelachen was, kwam het minder leuke idee op dat zo'n anachronisme voor velen niet eens meer als zodanig beleefd wordt. Alhoewel: een collegezaal vol jonge mensen barstte meteen in lachen uit toen ik dit anachronisme debiteerde.

In de film Arthur Conan Doyle's Lost World zegt een onderzoeker tijdens een lezing tegen een assistant:
The slides, please.
Ik had staan: 'De dia's, graag.' Niet 'alstublieft' omdat het een nogal korzelige onderzoeker was. Maar toen dacht ik: wanneer had je voor het eerst dia's? Van Dale vermeldt bij veel woorden tegenwoordig het jaar waarin ze voor het eerst zijn gesignaleerd. Het woord 'dia' dateert uit ± 1940. De ondertitel werd dus:
De plaatjes, graag.

Modetaal en taalverandering
Vaak zie je in vertalingen op papier en op het scherm staan:
Ik ben hier naar school geweest.
Het lijkt erop dat ondertitelaars en Anglicistische presentatoren hierin vooroplopen. En dit laatste vind ik nou weer net te ver gaan. Maar het probleem blijft dat je wel een grens kunt trekken, maar dat die grens geleidelijk zal moeten meeschuiven. Heel geleidelijk.

Vertaalsprongetjes gaan vanzelf
In de film Fracture (Film by the Sea 2004) zegt zus tegen broer:
You'd tell me if there was, [something wrong] wouldn't you?
-Of course. (zegt de broer)
Eer ik het wist had ik vertaald:
Je zou het zeggen als het wel zo was, hè?
-Natuurlijk.
Maar toen ging het 'rode lampje' branden,
en werd het:
Dan zou je het zeggen, hè?
-Natuurlijk.
En meteen daarna kwam bij mij de gedachte hoe vaak het antwoord van de broer nog vertaald wordt met: 'Natuurlijk zou ik dat.'

Het gevecht om de ruimte
Een rechercheur staat (in dezelfde film) bij een huis waar een inbraak is gepleegd en een gewonde gevallen, een vrouw komt aangelopen. Er is 2½ seconde voor de volgende dubbeltitel.
Are you a relative? (de rechercheur)
-Yes, I live nextdoor.
De vertaling:
Bent u familie?
-Ja, ik woon hiernaast.
vond ik onvoldoende, de leestijd wordt erg kort.
Tot me inviel:
Bent u familie?
-Ja, van hiernaast.
en nog later:
Bent u familie?
-Van hiernaast.
En deze laatste lijkt me mede vanwege de angst en onrust bij de vrouw de beste.

Weergeven van toon en nuance
Man zit buiten en z'n vriendin binnen roept z'n naam, mogelijk omdat hij iets doet wat haar niet zint, mogelijk omdat ze wil dat hij binnenkomt. Op geërgerde toon roept hij:
Yeah, righto.
Een vertaling als 'Ja ja' doet niet helemaal recht. 'Ik kom eraan' hoeft niet bedoeld te zijn, ze kan hem ook waarschuwen.
Het beste lijkt te zijn:
Ik heb je gehoord.
Een ander voorbeeld: ene vriendin genaamd Leeanne tegen andere over vriend:
Gooi hem eruit.
Hij takelt je nog 's helemaal toe.
Antwoord vriendin op geërgerde toon:
Yeah, right Leeanne.
Probleem bij het vertalen is dat je niet te concreet mag worden. Je kunt niet vertalen: 'Hou nou maar op' omdat dat detoneert. Je moet je dan inleven in de situatie en vanzelf komt dan in je op:
Dat weet ik nou wel.
Waarbij we de naam weglaten omdat we die al weten en bovendien horen.

Onvertaalbaar?
Een man en vrouw allang gescheiden kibbelen over zoons Gordon en Athol van in de veertig waarmee het fout gaat. Dan mijmert de vrouw:
It's years too late for this.
Gordon and Athol, it's all done.
Het blijkt niet mee te vallen om dit te vertalen. De eerste regel kun je gewoon vertalen, maar bij regel twee kun je moeilijk iets produceren als 'we moeten ze loslaten'. Toch ontstaat langs die weg vanzelf een regel waarvan je dan zegt: dit is een goeie:
Hier is het veel te laat voor.
Gordon en Athol gaan hun weg

Ambiguïteit
Rechercheur tegen vrouw over een jongen die dood is en haar trouwring na een inbraak om zijn vinger had:
The boy was wearing it when we found him.
Je zou zeggen: vertaal gewoon met:
Die jongen had 'm om
toen we 'm vonden.
Maar er is iets geks met deze ondertitel, hij is ambigu. Onduidelijk is of de vrouw weet dat de jongen dood is, maar ook dan kan 'm om hebben nog betekenen dat hij dronken was. Dit lijkt misschien overdreven, maar omdat je als ondertitelaar toch altijd de beste oplossing in je ondertitels wilt, wordt het uiteindelijk toch:
Die jongen droeg 'm
toen we hem vonden.

* * * * * * *